Czytelnia Serwisu Molosy.pl - Pochodzenie psa domowego Szkic genealogii rodziny, gatunku i ras

Pies — najstarsze zwierzę domowe, fascynował człowieka od dawna. Sławiono tradycyjne przymioty tego zwierzęcia: wierność, inteligencję i wspaniale rozwinięte zmysły, pozwalające człowiekowi na wykorzystanie go do różnych celów. Wydawać by się mogło, że człowiek wie już o swoim przyjacielu wszystko — jednakże tak nie jest. Wiele podstawowych zagadnień wciąż czeka na rozwiązanie, a odpowiedzi na niektóre pytania dotyczące psa pozostaną zapewne na zawsze w sferze domysłów i hipotez.

WSTĘP

Ciągle jeszcze dyskutowana jest jego genealogia oraz mechanizmy i historia jego domestyfikacji. Z biegiem lat maleje znaczenie praktyczne psa (choć ciągle jest jeszcze istotne), ale nasila się zainteresowanie hodowlą psów rasowych, która stała się hobby lub wręcz profesją wielu ludzi na całym świecie. Większość współczesnych ras ukształtowała się w drugiej połowie XIX wieku. Wtedy też narodziły się wystawy psów. Współzawodnictwo wystawowe stało się sportem i zarazem motorem do doskonalenia wyglądu zewnętrznego poszczególnych ras. Jest ich obecnie około 400, jednak nie wszystkie są uznawane przez główne organizacje kynologiczne. Wynik swoistej „radiacji” jest zdumiewający: różnorodność wielkości, kształtów i szeregu cech morfologicznych spowodował niewiarę w monofiletyczne pochodzenie tego gatunku, obfitego w rasy jak żaden inny.

PIES — KTÓŻ TO TAKI? (POZYCJA SYSTEMATYCZNA)

Pies jest zwierzęciem żyjącym w symbiozie z człowiekiem przy zachowaniu pewnej hierarchii, tzn. całkowicie człowiekowi podległym. Miejsce psa w systemie świata zwierząt jest powszechnie znane, wypada jednak rozpocząć nasze rozważania od jego przypomnienia. Mówiąc potocznie „pies” mamy zwykle na myśli nie rodzaj, a gatunek: Pies domowy — Canis familiaris, przy czym bardziej trafne byłoby tłumaczenie dosłowne: Pies rodzinny, bo związany jest on z ludzką rodziną, a nie jej locum.
Canis familiaris należy do rodzaju Canis — pies, podrodziny Caninae — psowate sensu stricto, rodziny Canidae — psowate, podrzędu Arctoidea, rzędu Carnivora — drapieżne (=mięsożerne), podgromady Placentalia (=Eutheria) — łożyskowce, gromady Mammalia — ssaki.

ZASADNICZE PYTANIA (KTO? GDZIE? KIEDY?)

Wiele jest zwierząt domowych (głównie ssaków), a jednak pies (używam tego słowa w rozumieniu powszechnym) zajmuje w tej ciżbie miejsce szczególne. Choć jego znaczenie gospodarcze w porównaniu z innymi zwierzętami udomowionymi jest obecnie mniejsze, życie z człowiekiem w ścisłym kontakcie spowodowało, że antropomorfizując mówimy, iż jest najinteligentniejszym ze zwierząt nam towarzyszących. Przyczyny tego są dwie: jedna leży w samej jego naturze, w behawiorze odziedziczonym po przodkach, a druga w fakcie, że jest zwierzęciem domowym najstarszym: w opinii większości specjalistów proces domestyfikacji tego zwierzęcia ma w porównaniu z innymi najdłuższą historię.
Spróbujmy zatem dać odpowieź na pytania: w jakim czasie historii ziemi (czyli kiedy) i w jakim jej miejscu (czyli gdzie) powstał pies domowy, a także na pytanie: kto był jego bezpośrednim przodkiem? Uprzedzając rozważania należy stwierdzić, że precyzyjnych i jednoznacznych odpowiedzi na te pytania w obecnym stanie wiedzy nie ma — są natomiast hipotezy.
Aby dyskutować o pochodzeniu psa niezbędna jest garść podstawowych informacji o historii ziemi, historii jej fauny, a więc ewolucjonizmu i zoogeografii, a także systematyki zoologicznej. Proponuję rozpocząć rozważania od poziomu rzędu, by poprzez rodzinę i rodzaj dojść do współczesnych ras Canis familiaris. Odnośnie historii ziemi — jej ery związane z istnieniem życia na ziemi to: prekambryjska, paleozoicum (czyli starożytność), mezozoicum (średniowiecze) i kenozoicum (nowożytność). Najbardziej interesuje nas ostatnia era, bo w niej rozgrywa się to, o czym mówimy (Rys. 1) — choć ssaki powstały już w mezozoicum. Pierwsze wykopaliska części szkieletów Canis familiaris pochodzą „zaledwie” z przed przeszło 10 tysięcy lat p.n.e., ale być może kontakt człowieka z psem jest tak stary jak historia ludzkości.

HISTORIA CARNIVORA (RZĄD, JEGO PODRZĘDY I RODZINY)

Rząd Carnivora zawdzięcza swoją karierę rozwojowi półkul mózgowych i uzębienia, a zwłaszcza łamaczy: P4 w szczęce i M1 w żuchwie. Dał też początek innemu rzędowi: Pinnipedia czyli płetwonogim (Od drapieżnych pochodzą zatem bezpośrednio foki, morsy i uchatki). Oto historia drapieżnych wpisana w dzieje kenozoicum: Jescze w kredzie od praowadożernych (Praeinsectivora) [1] odszczepia się gałąź rodowa rozwidlająca się na Condylarthra [2] i Creodonta [3]. Condylarthra leżą u podstaw m. inn. wszystkich kopytnych, natomiast Creodonta są przodkami Miacoidea [4], które powstały na początku paleocenu ( -66 = 66 mln. lat p.n.e.). Miacoidea były to niewielkie ssaki stopochodne, w większości nadrzewne, z długim ogonem. Nominatywny rodzaj Miacis miał już uzębienie podobne do psowatych — i dlatego niektórzy traktują go wprost jako najstarszego przodka psa (Jest to oczywiste uproszczenie, „sięgnięcie w głąb” zbyt śmiałe). Pierwotne Creodonta wymarły pod koniec eocenu, a w tym samym czasie Miacoidea rozchodzą się w swym rozwoju w dwóch kierunkach, dając dwa konary: jeden — Aeluroidea [5] i drugi — Arctoidea [6]. Nazwy te pozostały jako nazwy dzisiejszych podrzędów. Najstarsze Aeluroidea to łaszowate (Viveridae) [7], których wiek sięga początków oligocenu. Z nich wywodzą się kotowate (Felidae) [8] powstałe w środku oligocenu, które z początkiem miocenu dzielą się na szablozębne koty Machairodontinae [8A] i właściwe kotowate, czyli Felinae [8B]. Pierwsze, tak charakterystyczne dla fauny mioceńskiej, wyginęły w pleistocenie, a drugie są licznie reprezentowane do dziś. Najmłodszą rodziną spośród Aeluroidea są hienowate — Hyaenidae [9], które powstały z łaszowatych pod koniec miocenu, a które dziś reprezentowane są zaledwie przez trzy gatunki.
Jak więc widzimy, wyprowadzanie psa od cywety, ichneumona, pantery, rysia, geparda czy hieny (takie fantastyczne poglądy można było spotkać w dawnej literaturze, nie koniecznie starożytnej) jest pozbawione sensu. Wywodzi się on bowiem z drugiej głównej gałęzi rodowej — Arctoidea.
Najstarsze Arctoidea były podobne do dzisiejszych łasicowatych (Mustellidae) [10], które wyodrębniły się od głównego konaru Arctoidea na początku oligocenu (Łaszowate i łasicowate są do siebie konwergentnie podobne, są swoimi odpowiednikami w obrębie swoich podrzędów: niedużymi, na ogół słabo wyspecjalizowanymi drapieżnikami najbardziej nawiązującymi budową i sposobem polowania do przodków). Starą, bo sięgającą późnego eocenu (-44) rodziną są psowate — Canidae [11], odchodzące od głównego konaru Arctoidea nawet nieco wcześniej niż łasice (około 44 mln. lat p.n.e.) jako drapieżniki naziemne, doganiające zdobycz, a więc coraz to bardziej długonogie, półstopochodne, z tępymi, niewysuwalnymi pazurami. Pod względem budowy i biologii odeszły dalej od prototypu Arctoidea niż współczesne łasicowate. Kilka silniej wyspecjalizowanych podrodzin Canidae wymarło w miocenie i pliocenie, ale główny trzon rodziny jest dziś dość bogato reprezentowany. Od psowatych odszczepiają się we wczesnym oligocenie szopowate — Procyonidae [12], a znacznie później (z początkiem miocenu) — wielkie, stopochodne, „zmierzające ku roślinożerności” Ursidae, czyli niedźwiedziowate [13].
Warto wspomnieć, że mniej więcej w tym samym czasie co łasicowate od głównego konaru Arctoidea odchodzi boczna gałąź filetyczna prowadząca do dzisiejszych Pinnipedia czyli płetwonogich — drapieżników tak silnie wyspecjalizowanych w związku z wodnym trybem życia, że traktowanych w systematyce jako osobny rząd, ale ściśle związany rodowo z rzędem Carnivora. Z tego wynika, że foka jest bliższym krewnym psa niż hiena(!) Podobieństwo nie zawsze jest wyznacznikiem pokrewieństwa.
Tak oto przedstawiają się związki rodowe pomiędzy wszystkimi współczesnymi rodzinami ssaków drapieżnych (Carnivora): Łaszowatymi (Viveridae), Kotowatymi (Felidae), Hienowatymi (Hyaenidae), Łasicowatymi (Mustellidae), Szopowatymi (Procyonidae), Niedźwiedziowatymi (Ursidae) i Psowatymi (Canidae).
Podsumujmy zatem: około 66 mln. lat pne powstają Miacoidea — nadrzewne, stopochodne, niskonożne i długoogonowe drapieżniki z wyróżnialnymi łamaczami. Z nich tworzą się Arctoidea, z których około 44 mln lat pne wyodrębniają się pierwsze psowate (Canidae) — goniące swą zdobycz na ziemi, o dłuższych nogach i jeszcze lepiej zróżnicowanych zębach.

Źródło: dr hab. Andrzej Kaźmierski Zakład Morfologii Zwierząt UAM, Dwumiesięcznik PIES, Nr 5 (289) 2001


Zostań Klubowiczem	Start · Tematy Czytelni · Linki www · Profil Klubowicza · Powrót do Serwisu